Νίκος Παπαχριστόπουλος: Η εποχή απαιτεί, ο νέος γονατίζει - pelop.gr


Νίκος Παπαχριστόπουλος: Η εποχή απαιτεί, ο νέος γονατίζει

«Τα παιδιά σήμερα αναγκάζονται να μεγαλώσουν με ταχείς ρυθμούς, με ρυθμούς ανάλογους της ταχύτητας εξέλιξης της κοινωνίας, να ανταποκριθούν στο μοντέλο του ανθρώπου που μπορεί να τα κάνει όλα, και μάλιστα όσο το δυνατόν πιο νωρίς. Ωστόσο, σε συναισθηματικό επίπεδο αδυνατούν να υποστηρίξουν πάντοτε αυτήν την υπερπροσπάθεια: είναι απλώς παιδιά».

Είναι η απάντηση που μας δίνει ο Νίκος Παπαχριστόπουλος ψυχολόγος-ψυχαναλυτής, επιστημονικός υπεύθυνος του Κέντρου Ψυχικής Υγείας OPPORTUNA στο ερώτημά μας γιατί τα παιδιά σήμερα δεν είναι ικανοποιημένα από το ζωή τους.

Η πρόσφατη έρευνα του Ερευνητικού Πανεπιστημιακού Ινστιτούτου Ψυχικής Υγιεινής (ΕΠΙΨΥ) έδειξε ότι δύο στους πέντε εφήβους στην Ελλάδα διακατέχονται από δυσαρέσκεια.

Το 28,2% των εφήβων 11-15 ετών εμφανίζουν καταθλιπτικό συναίσθημα, μάλιστα.

Μία κουβέντα με τον κ. Παπαχριστόπουλο έρχεται να δώσει εξηγήσεις για την ψυχολογική κατάσταση που βιώνουν παιδιά και έφηβοι.

Οι έρευνες δείχνουν ότι στη σημερινή εποχή τα παιδιά δεν είναι ικανοποιημένα από τη ζωή τους. Τι είναι αυτό που φταίει;

Δύσκολο να βρεθεί άνθρωπος ο οποίος δηλώνει ικανοποιημένος από τη ζωή του, ιδίως ένα παιδί. Ωστόσο, στη σημερινή εποχή υφίσταται μια σημαντική μετατόπιση, σε σχέση με παλιότερες, ως προς τον τρόπο με τον οποίο τα ίδια τα παιδιά αντιλαμβάνονται τον εαυτό τους: Αισθάνονται ανεπαρκή. Και αυτό γιατί οι άλλοι, οι μεγάλοι, τους ζητούν πάρα πολλά, σε μια εποχή η οποία φαινομενικά μοιάζει να επιτρέπει τα πάντα, χωρίς ουσιαστικά να διασφαλίζει τίποτα. Και ακολούθως, από τα ίδια μονίμως κάτι τους λείπει, όπως εξάλλου λείπει και από τους γονείς τους, προκειμένου να διαμορφώσουν μια ιδανική εικόνα του εαυτού τους: τους λείπει η ταυτότητα, τους λείπει το όριο στην απόλαυση, τους λείπει ακόμα και το γεγονός ότι δεν τους λείπει τίποτα. Και αυτό ωστόσο μονάχα σε υλικό επίπεδο, διότι καμία υλική υπερπροσφορά δεν μπορεί να αναπληρώσει την έλλειψη σε συναισθηματικό επίπεδο.

Είναι δείγμα αποτυχίας της οικογένειας, της κοινωνίας;

«Τα προστατεύουμε ως υποκείμενα, τα καταναλώνουμε ως αντικείμενα» είναι η ρήση η οποία έχει διαμορφωθεί στον χώρο της λακανικής ψυχανάλυσης. Το παιδί για τον γονέα, όπως και για την κοινωνία, αποτελεί μια ναρκισσιστική πραγμάτωση. Και παράλληλα με τον δικό του, τον γονεϊκό δυναμισμό, ο οποίος είναι απαραίτητος για την επιβίωση του παιδιού σε κοινωνικό επίπεδο, του μεταβιβάζει, συνειδητά ή ασυνείδητα, και τις δικές του επιδιώξεις, τις δικές του ανασφάλειες, την δική του ανεπάρκεια. Τα παιδιά σήμερα αναγκάζονται να μεγαλώσουν με ταχείς ρυθμούς, με ρυθμούς ανάλογους της ταχύτητας εξέλιξης της κοινωνίας, να ανταποκριθούν στο μοντέλο του ανθρώπου που μπορεί να τα κάνει όλα, και μάλιστα όσο το δυνατόν πιο νωρίς: Γνώσεις, δεξιότητες, δραστηριότητες, διογκωμένη κοινωνική επαφή. Ωστόσο, σε συναισθηματικό επίπεδο αδυνατούν να υποστηρίξουν πάντοτε αυτήν την υπερπροσπάθεια: Είναι απλώς παιδιά.

Ενα από τα θέματα που προσεγγίζετε αφορά, όπως χαρακτηριστικά το περιγράφετε, το οικογενειακό μυθιστόρημα του νευρωτικού: Το παιδί μεταξύ γονεϊκής αμφισβήτησης και διδασκαλικής επιβολής.

«Το οικογενειακό μυθιστόρημα του νευρωτικού» είναι ένα κείμενο του Φρόιντ το οποίο παρουσιάζει, έναν αιώνα περίπου πιο πριν, την σημασία την οποία έχει για το παιδί το γονεϊκό πρότυπο: Αν και το πρότυπο αυτό αποτελεί μονίμως μια εστία αμφισβήτησης, το παιδί έχει ανάγκη να διατηρεί μονίμως για τους γονείς του την εικόνα των εξιδανικευμένων γονέων. Μια σχέση η οποία μεταβιβάζεται εν συνεχεία και στο πρόσωπο του δασκάλου, καθώς τον θεωρεί μια προέκταση του εξιδανικευμένου γονεϊκού προτύπου. Και ακριβώς στο σημείο αυτό αρχίζει η ιδιαιτερότητα της εκπαιδευτικής διαδικασίας και εν γένει της σχολικής ζωής, όταν ο ρόλος του δασκάλου υποβαθμίζεται τόσο από την κοινωνία ευρύτερα όσο και από την ίδια την οικογένεια, ενίοτε και από την στάση του ίδιου του παιδαγωγού.

Συχνά ακούμε για μπούλινγκ, σχολική βία κ.ά. Τελικά τα φαινόμενα αυτά έχουν την ανάλογη έκταση ή πρόκειται απλώς για «φαινόμενα της μόδας»;

Δεν μπορείς να παραβλέψεις ένα φαινόμενο, και μάλιστα με τραυματικές συνέπειες για τον ψυχισμό ενός παιδιού, ωστόσο ο λόγος για το φαινόμενο υπερβαίνει την ίδια του την έκταση. Εκφοβισμός στον χώρο του σχολείου, καθώς και εν γένει βία προς το παιδί εκτός του σχολείου υπάρχει, όπως υπήρχε πάντοτε. Η κοινωνία όμως μεταθέτει με μεγάλη ευκολία την ευθύνη στον Αλλον, εν προκειμένω τον «κακό» συμμαθητή, για όλα όσα η ίδια αδυνατεί να συνειδητοποιήσει. Γιατί άραγε ένα παιδί υφίσταται ή και ασκεί εκφοβισμό στους συνομηλίκους του; Μήπως τον δέχεται από κάπου αλλού, και μάλιστα χωρίς να το καταλαβαίνει; Γιατί δεν έχει θωρακιστεί από την ίδια του την οικογένεια ώστε να εξαλείφει ή και να αποδυναμώνει κάθε δυνητική απειλή εν τη γενέσει της ή να μην έχει την ανάγκη να προσφεύγει σε αυτήν; Μήπως σε τελική ανάλυση, η βία η οποία ασκείται στο παιδί με άλλους, με έμμεσους τρόπους, είναι αρκετά πιο έντονη;

Τελικά είναι δύσκολο ένας γονιός να είναι και παιδαγωγός;

Οχι. Πρόκειται για δύο διακριτούς ρόλους, στον βαθμό βέβαια που οι ρόλοι ενός ατόμου θα μπορούσαν να τεθούν σε διαφορετικά πεδία. Απλώς, το επάγγελμα του παιδαγωγού, ένα «αδύνατο» κατά Φρόιντ επάγγελμα, συνδέεται με τις ιδιαιτερότητες του ψυχισμού του παιδιού, και ως εκ τούτου απαιτεί, πέρα από την βιωματική ή την επιστημονική του διάσταση, μία συνεπή γνώση του ψυχικού κόσμου των παιδιών αλλά και της ιδιαιτερότητας του οικογενειακού περιβάλλοντος. Αυτό δεν σημαίνει πως ο παιδαγωγός χρειάζεται να αναλάβει ρόλο ψυχολόγου, αφ' ενός μεν διότι δεν το γνωρίζει, αφετέρου δε διότι μία τέτοια πρωτοβουλία θα γεννούσε, τόσο για το παιδί όσο και για τον ίδιο, πολλά περισσότερα προβλήματα.

*Ο Νίκος Παπαχριστόπουλος είναι ψυχολόγος-ψυχαναλυτής, επιστημονικός υπεύθυνος του Κέντρου Ψυχικής Υγείας OPPORTUNA. To Κέντρο Ψυχικής Υγείας OPPORTUNA (https://opportuna.gr/education/) ξεκινά πρόγραμμα εκπαιδευτικών σεμιναρίων με θέμα «Ψυχανάλυση και σχολική ζωή», «Ψυχανάλυση και γονεϊκός ρόλος», «Μέθοδοι κοινωνικών επιστημών».

* Από την Έντυπη Έκδοση. Συνέντευξη στη Μαρίνα Ριζογιάννη (rizogianni@pelop.gr)

Πελοπόννησος Εκδοτική Α.Ε
ΜΑΙΖΩΝΟΣ 206, 26222 Πάτρα

Μετάβαση στο πλήρες site
Τηλ 1: 2610-312530
Τηλ 2: 2611-100395
Fax: 2610-312535
Email: pelop@pelop.gr
Εμπορικό τμήμα: emporiko@pelop.gr
Tμήμα Αγγελιών: aggelies@pelop.gr